Bilindiği üzere Mevlânâ’nın 800. doğum yılı olan 2007, UNESCO tarafından dünya Mevlânâ yılı ilan edildi.Ülkemizde ve tüm dünyada 3-9 Aralık Mevlana haftası olarak kutlanmaktadır. 7-17 Aralık tarihleri boyunca devam edecek olan Hazreti Mevlana’nın 736′ncı Vuslat Yıldönümü Anma Törenleri neticesinde bende, “Mevlana’nın Şahsiyeti ve Dünya Görüşü” hakkında enişteminde katkılarıyla ufak  bir makale hazırladım:)
     İslâm tasavvuf, tefekkür ve edebiyatının mümtaz sîmâsı, Divân-ı Kebîr, Mesnevî-i Mânevi gibi şaheserlerin sahibi, adına tesis edilen Mevlevi tarikatı ile tarikat pirleri arasında zirvelerde yer alan Mevlânâ Celâleddin Rûmî‘nin şahsiyetini ve dünya görüşünü, bu ufak makalenin dar çerçevesine sığdırmak güçtür.
Zamanın ünlü İslâm merkezlerinde birçok âlim ve mutasavvıfın meclisine devamı, babasından sonra, dünya görüşünün berraklaşmasına yardımcı olmuştur.
Hayatı boyunca dünyanın mal, mülk, evlât ve iyal gibi geçici ve göz boyayıcı, görünüşte imrendirici özelliklerine bağlanmamış, şan ve şöhret için iç dünyasının zengin nimetlerinden tâviz vermemiş, kula kul olmamış, sultanla fakîr arasında ayırıma gitmemiştir. İslâm’ın yüksek ahlâk kurallarına onun kadar saygılı davranan ve onun kadar bunları hayatında benimseyip yaşatanlar azdır demek yanlış olmaz.
O, “Ben sağ oldukça Kur’ân’ın kölesiyim; ben Muhammed-i muhtarın yolunun toprağının tozuyum.” Diyordu.Bir mü’min ve muvahhid Cenab-ı Hakk’a ve Hz. Muhammed’e bağlılık ve hayranlığını daha nasıl ifade edebilirdi…
Şimdi bu büyük mütefekkir ve mutasavvıf şiir dehâsının memleket toprağına, Konya’ya ebedî tevdîinin üzerinden 726 yıl geçmiş bulunmaktadır. Ama onun hâtırası Türk milletinin, İslâm ümmetinin ve insan cemiyetinin kalbinde, çok taze yaşamaktadır. Onun örnek şahsiyetinin vasıfları ve emsalsiz denecek derecede etkili şiirleri hâlâ milyonlarca kalbe heyecan vermekte ve orada devam etmektedir. O, kendisi de, Mesnevî’nin baş tarafında, şu anlamda, dert yanar:
“Herkes, kendi kanaatine göre bana yâr oldu. Ama sırlarımı içimden arayan olmadı.” Ve sırlarının ne olduğunu, kimin onları kavrayabileceğini de Farsça olarak şöyle dile getiriyor:
TÜRKÇESİ
(Benim sırrım, feryadımdan uzak değildir. Fakat gözde ve kulakta o nûr yok).
Denebilir ki: Bu sevecen, Allah (c.c.) aşığı, bu coşkun şâir doğum yeri Belh’te kalmış olsaydı acaba şahsiyetinin tezahürleri nasıl olurdu? Bu hususta “Fîhi mâ Fih” kitabında şöyle beyanda bulunur:
“Ben Anadolu halkı şiir sevdiği için şiir söylüyorum. Eğer Horasan’da (Belh, Horasan bölgesine dahildir) kalmış olsaydım uzun zamanlar türlü meşakkatlerle elde ettiğim bilgim ile halkı, başka türlü faydalandırırdım. Ders verirdim, kitaplar yazardım.”
     Mevlânâ’nın şairliği tercihinde, her halde okuduğu eserlerin de etkili olduğu gözden ırak tutulamaz. Meselâ kendisi Hakîm Senâî ve Feridüddin Attar’ın etkisini şu beyti ile açıkça göstermektedir:
(Attar ruh oldu, Senâî onun iki gözü; biz Senâî ve Attar’dan sonra geldik).
     Mevlânâ, aslında karakteri itibariyle heyecanlı, hassas, kalıba sığmayan, dinamik ve coşkulu bir yapıya sahiptir. O, gerek Divân-ı Kebîr’inde gerek Mesnevî-i Mânevisinde bitmez tükenmez iştiyakla ilâhî aşka yönelir ve yükselirken, gerek ölçüleri aşan, bizim idrâkimizin bazan kolayca yetişemeyeceği ufuklarda pervaz ederken bize bu özelliklerini sezdirir.Nitekim bu dediklerimizi güçlendiren bir beytinin anlamı şöyledir:
“Önümde şiir nedir ki ondan laflayayım? Bende şâirlerin ferilerinden başka bir fen var.”
Demek oluyor ki onun için şiir bir amaç değil, araçtır.
Ve Mevlânâ, hareketi, değişikliği, enerjik davranışı ve yeniliği şu anlamda dile getirir:
“Her gün bir yerden göçmek, ne iyi! Her gün bir yere konmak, ne güzel! Bulanmadan, donmadan akmak ne a’lâ! Dünle beraber gitti cancağızım, ne kadar söz varsa düne ait. Şimdi yeni şeyler söylemek lâzım.”
Ona göre ölüm, asla dönüştür. Geldiğimiz yere tekrar varıştır, insan, ölümünden sonra, kendini gerçekten seven arif zatların gönüllerinde yaşar. Bu sebepledir ki o şöyle seslenir:Başta ifade ettiğimiz şekliyle
TÜRKÇESİ
(Ölümden sonra mezarımızı yerde arama; bizim mezarımız, arif insanların kalplerindedir).
Yine o, kendisinin yer yüzünde Cenab-ı Hakk’ın müstesna ve mümtaz kulları arasında bulunduğuna inandığı izlenimini vererek şu H.Ş okumaktadır.
“Allah’ın (c.c.) öyle büyük derecelere sahip kulları vardır ki; yer yüzünde yağmura benzerler. Karaya yağarlarsa hayır ve bereket, denize düşerlerse inci meydana getirirler.”
Mevlânâ’daki ruh zenginliğinin, kanaatkârlığın ve kimseye minnet borcu olmamasına özen göstermesinin misalleriçoktur. Göz tokluğuna örnek birkaç mısrayı buraya nakledeceğiz:
“Felekten yarım somun ekmeği olan, oturacağı bir yuvası bulunan, ne kimseye iltifat eden ne de kimseden iltifat dileyen kişinin âlemi ne hoştur.” Fakat bununla beraber insanlardan yine de istekli olduğu anlar vardır. Bunların madde ile ilgisi yoktur. İstediği sevgidir, gönül hoşluğudur, acımadır, şefkattir, hatır gönül almaktır. İşte misâli:TÜRKÇESİ
(Bu anda iki elindeyim, bana acı, sev beni; yarın toprak olunca nedamet göz yaşından ne fayda?)
Özellikle ALLAH (c.c.)’tan korkmağı, Peygamber Efendimize sonsuz saygı ve sevgi ile bağlanmayı, az uyumayı, israftan sakınmayı, sabırlı olmayı ve hakka hukuka riayeti, vb. öğütler. Hele hele ibadeti, seher vakti kalkarak tâatte bulunmayı unutmaz, tavsiyeyi ihmal etmez, işte bu husustaki en güzel bir beyti:
TÜRKÇESİ
(Ey gönül, kalk taat ve ibadette bulun ki o, her işten daha iyidir. O kimse mutludur ki sabah vakti uyanıktır).
Mevlânâ, ayrıca, hür yaşamağı, özgürlüğü amaç edinmiş insandı. Onun tavsiyesi şöyleydi: “Ey oğul, hür ol, hür yaşa!” Ve bu sebeple de dünya nimetlerine, süslerine bigâne idi, denebilir. Evinde yetecek kadar güzel yemekler olmadığı günlerde, “Soframız, Peygamber sofrasına benzedi” dediği olmuştur. Bir rubaisinde bakınız şu yolda ne güzel, ne şirin, ne özgür, ne insancıl olduğunu nasıl dile getirmektedir:
“Ayran çanağım önümde olduktan sonra, and olsun ki, hiç kimsenin bal şerbetini düşünmem. Azıksızım, ama böyle olmasına rağmen, seni azıklandırmağa çalışmaktayım.Ve ben özgürlüğü, kulluğa satmam.”
Zaten onun insanlık sevgisi, birlik ve beraberlik ideali şu beytinde pırıl pırıldır:
TÜRKÇESİ
(Biz birleştirmek için geldik; ayırmak için değil).
Sütün içindeki yağ gibi, görüş ve düşünüşleri metnin içinde, uygun yerde bize gülümserler. Duygu ve düşünceleri şiirde de, nesirde de, gerektikçe, okuyucuyu etkiler. Onun, meselâ, tabiatta her şeyin bir karşılığı olduğuna inandığı, hakikati daima aramanın bir yükümlülük niteliği taşıdığı ve benlik sıfatlarından arınarak insanın kendi parlak şahsiyetini temâşâ edebileceği hususundaki görüşü şu mıs-ralarının çevirisinde bile hissolunur:
“Sen, hiç tabiatta karşılığı olmayan bir isim bilir misin? Hiç gül kopardın mı gül dalından? Söyleyip onun adını arasana hakikati. Ayı suda değil, gökte arasana. Dilersen yükselmeyi, yalnız isim ve harflerden bir hamlede âzâd et kendi nefsinden bütün benlik sıfatlarını. Arın ki kendi parlak zâtını görebilesin.”
Evet, “Kalbinde Peygamber’ in ilmini gör; kitapsız, rehbersiz, öğretmensiz” diye de ekleyebiliyordu..
Mevlânâ’nın dünya görüşünde tasavvufun devamlı ve derin izlerini müşahede etmek tabidir. O, seyir ve sülûkün âdabını daha gençliğinde kusursuz şekilde öğrenmiştir. O, Allah (c.c.)’ı idrâk eden varlığın insan kalbi olduğuna gönül vermişti. Şu anlamdaki Kudsî Hadîsteki açıklama ona yol gösteren bir ışık niteliği taşımıştır: “Hak Teâlâ buyurmuştur ki: Ben yerlere ve göklere sığmadım da, mümin kulumun kalbine sığarım”
Bir şiirinde şöylece âdeta bir başka zaman ve zeminde konuşur gibidir:
“İkiliği bir yana bıraktım. Gördüm ki, her iki dünya da birdir. Biri arar, biri bilir Biri görür, biri çağırır. Aşkın kadehi ile sarhoşum. Her iki dünya da idrâkimden çıkıp gitti.”
Ve nihayet ilâhî aşkı temsil eden şarap sembolünü kapsayan şu anlamdaki mısralar bizi onun âlemini seyre yöneltir:
“Allah’ım, Senin aşkının destisinden nefsim yıkanıyor. Balçıktan olan bedenim harabeye dönmüş. Yalnız kalbim, önce üzümün sahibi ile sohbete dalınca, şarap sinemi yaktı.”
Gerçekten aşk, keşif ehlinin cezbesi, şehidin cesareti, velinin imanı, ahlâk olgunluğu ve manevî birliğin yegâne bağıdır. Ve tasavvuf seferlerinin sonuncusu da, İNSAN-I KÂMİL’dir. Ancak hatırda daima tutulması gereken bir husus vardır ki çok önemlidir: Tasavvuf ve tarikatten önce, bir Müslüman için, şeriatın rehberliği, Islâmî ilimlerin nurlu havasının teneffüsü esastır. Bu unutulmadıktan ve göz önünde bulundurulduktan sonra, evrenin ana gücünün, hattâ yaratılış sebebinin, bencillik ilacının ve acılar merheminin kaynağının aşk pınarından fışkırdığı, elbette, kabul edilir. Böylece hayatın, Allah (c.c.)’a dönüş seyahatinden ibaret olduğu, ölümün geldiğimiz yere dönüşü sembolleştirdiği daha güzelce hissedilebilir. Nitekim Mevlânâ ;
“Toprak, aşktan feleklere yükselir. Canı sen aldıktan sonra, ölmek şeker gibi tatlı şey olur. Seninle olduktan sonra ölüm, tatlı candan daha tatlıdır”
Son olarak Mevlânâ’dan şu anlamdaki şiir parçasını da tekrarlayarak “hitâmuhû misk-sonu misk (gibi olsun)” diyecek ve bu aziz şiir ve tasavvuf sultanını selâmlayacağım:
“Ne senden daha parlak bir ay gördüm; ne senden daha erken uyanan bir seher.
Ne senden daha tatlı bir şeker gördüm; ne senden daha yeşil, daha taze bir ağaç…”

BAYRAM ARSLAN & MEHMET ZAHİT YEKEN